Tag Archives: Superioriteitsdenken

Zondag 5 juli 2020, Houtrustkerk Den Haag, zondag 12 juli, Scheppingskerk Leiderdorp, zondag 26 juli 2020, Julianakerk Sassenheim, zondag 2 augustus 2020, Dorpskerk Castricum, zondag 9 augustus 2020, Ontmoetingskerk Nieuwveen, zondag 16 augustus 2020, St. Pieterskerk Beesd, zondag 30 augustus 2020, Grote Kerk Oostzaan & zondag 6 september 2020, Emmaüs Ede

Overdenking naar aanleiding van Numeri 21:25-22:1 en Handelingen 8:26-40 uit de Naardense Bijbel voor de kerkdienst op zondag 5 juli 2020 om 10.30 uur in de Houtrustkerk te Den Haag, op zondag 12 juli om 10.00 uur in de Scheppingskerk te Leiderdorp, op zondag 26 juli 2020 om 10.00 uur in de Julianakerk te Sassenheim en op zondag 30 augustus 2020 om 10.00 uur in de Grote Kerk te Oostzaan, en uit de Nieuwe Bijbelvertaling op zondag 2 augustus 2020 om 10.00 uur in de Dorpskerk te Castricum, op zondag 9 augustus 2020 om 9.30 uur in de Ontmoetingskerk te Nieuwveen, op zondag 16 augustus 2020 om 10.00 uur in de St. Pieterskerk te Beesd en op zondag 6 september 2020 om 11.00 uur in kerkelijk centrum Emmaüs te Ede

Gemeente,

De Onafhankelijkheidsverklaring, het oprichtingsdocument van de Verenigde Staten, claimt dat alle mensen gelijk geschapen zijn en de onvervreemdbare rechten van leven, vrijheid en het streven naar geluk hebben. Dit statement, ondertekend door Thomas Jefferson, die leefde van 1743-1826, drukt wellicht meer dan enig ander document de zogeheten Amerikaanse droom, de Amerikaanse geloofsbelijdenis uit, en, als er zoiets is dat we de Amerikaanse ideologie kunnen noemen, dan maakt deze droom of geloofsbelijdenis er zeker deel van uit. Aan dit statement werd daarom op sleutelmomenten in de Amerikaanse politieke geschiedenis keer op keer gerefereerd: door Abraham Lincoln, in zijn Gettysburg Address gedurende de burgeroorlog in 1863, door Jefferson binnen de burgerrechtenbeweging van de jaren vijftig en zestig, het meest beroemd door de belangrijkste woordvoerder van deze beweging, Martin Luther King, in zijn speech gedurende de mars naar Washington in 1963. De twee sleutelmomenten van de Amerikaanse politieke geschiedenis waarin deze twee speeches werden gegeven waren beide omwentelingen, veroorzaakt door de ene belangrijke kwestie in de Amerikaanse geschiedenis en cultuur: de relatie tussen de Amerikaanse geloofsbelijdenis en ras, dat is: op ras-gebaseerde slavernij en de nasleep daarvan. Jeffersons Notities over de staat Virginia, gepubliceerd in 1787, elf jaar na het opstellen van de Onafhankelijkheidsverklaring, geeft inzicht in het problematische, ambigue karakter van deze relatie.

Jefferson was, van jongs af aan, een felle tegenstander van slavernij. Hij noemde slavernij “een abominabele misdaad” en veroordeelde het in de kladversie van de Onafhankelijkheidsverklaring, maar zijn anti-slavernij-uitspraken zijn uit de uiteindelijke versie verwijderd. In de Notities over de staat Virginia worstelt Jefferson met het probleem van slavernij en ras, een probleem, waarin hij gedurende zijn hele leven op verschillende manieren verwikkeld was: als revolutionair en politicus, als een van de grootste land- en slaveneigenaren in Virginia, als man, als minnaar, als ouder en meester van tot slaaf gemaakte kinderen en, als filosoof. Jefferson’s argument in de Notities over de staat Virginia is dat slavernij onrechtvaardig is en daarom moet worden afgeschaft, maar ook, omdat rechtvaardigheid in de natuur is ingebed, zal slavernij op de lange termijn onhoudbaar zijn en daarom worden afgeschaft; slavernij heeft op zwarte mensen het effect van het aanwakkeren van een blijvende haat jegens witte mensen, en daarom zal het samenwonen van de zwart-witte bevolking tot een rassenoorlog leiden, tot de mogelijke uitroeiing van de witte bevolking, die daarom, voor haar zelfbehoud, de zwarte bevolking moet deporteren. Dit is volgens Jefferson het politieke bezwaar tegen het samenleven van de zwarte en witte bevolking. Hij voegt daar nog wat hij noemt “fysieke en morele bezwaren” aan toe die een biologisch bezwaar tegen de samenleving van zwarte en witte mensen vormt, of, beter, tegen de vermenging van zwarte en witte mensen door geslachtsgemeenschap.

Aan de ene kant was Jefferson, lijkt het, diep overtuigd van de gelijkheid van mensen, de gelijkheid van zwarte en witte mensen, een gelijkheid die inhield dat ze allemaal een moreel gevoel hebben. Aan de andere kant lijkt hij ook diep overtuigd te zijn van de inferioriteit van zwarte mensen, een inferioriteit van lichaam en intellect, dat hij zeer weinig overtuigend probeert te rechtvaardigen als iets van de natuur, niet van conditie. Hij lijkt helemaal niet zeker dat zwarte en witte mensen van dezelfde soort zijn, dezelfde rang in de natuur hebben, en vreest hun vermenging. Kortom, Jefferson lijkt nogal verdeeld over de gelijkheid van zwarte en witte mensen.

Volgens sommigen is slavernij gebaseerd op ras, op racisme, met betrekking tot de oorsprong en de innerlijke werking van het Amerikaanse politieke systeem, de Amerikaanse democratie, niet een ongerelateerd, contingent historisch feit, maar een fundamenteel feit en, volgens sommigen is op ras-gebaseerde slavernij binnen de hedendaagse Amerikaanse samenleving niet enigerlei historisch, verleden feit, maar een nog steeds zeer actueel feit en moet, volgens sommigen, het centrale feit zijn in elke uitleg van de belangrijkste kenmerken van huidig sociaal, politiek en cultureel leven in de Verenigde Staten.

De centraliteit van het probleem van op ras-gebaseerde slavernij voor de toekomstige ontwikkeling van de Verenigde Staten werd heel scherp gezien, voorzien, door Thomas Jefferson, omdat hij, ten eerste, voorzag dat het probleem van slavernij onvermijdelijk zou leiden tot een breuk van de Verenigde Staten, een burgeroorlog, die inderdaad heeft plaatsgevonden in de jaren 1861 tot 1865 en, ten tweede, hij voorzag, in de Notities over de staat Virginia, dat de afschaffing van de slavernij in combinatie met de voortdurende aanwezigheid van de zwarte bevolking binnen het grondgebied van de Verenigde Staten, onvermijdelijk zou leiden tot een rassenoorlog, die, volgens sommigen, inderdaad heeft plaatsgevonden en vandaag nog steeds plaatsvindt, omdat de afschaffing van de slavernij in 1865 en de daaropvolgende mislukking van de zogeheten Reconstructie in de zuidelijke staten in de jaren 1865 tot 1877, werd gevolgd door gelegaliseerde rassenscheiding in de jaren 1877 tot 1965. Deze rassenscheiding werd gelegaliseerd door de zogeheten Jim Crow wetten, en door het terrorisme van lynchen, en werd in de jaren 1916 tot 1970 gevolgd door de zogeheten Grote migratie van zes miljoen zwarte Amerikanen van de zuidelijke naar de noordelijke staten, en werd vanaf 1970 en verder gevolgd door de massale opsluiting van zwarte Amerikanen, om slechts enkele van de belangrijkste evenementen te noemen van deze ontwikkeling, die, zoals gezegd, volgens sommigen, inderdaad de rassenoorlog is die Thomas Jefferson voorzag.

Jefferson, klaarblijkelijk een racist, leek verdeeld, maar kon zich, lijkt me, niet zo goed bewust zijn geweest van de diepgeworteldheid van de vooroordelen van zijn landgenoten met betrekking tot zwarte mensen, hun voortdurend racisme, en zo vooruitziend de rassenoorlog te voorzien, de hete en de koude oorlog, die zo diep de geschiedenis van de Verenigde Staten hebben bepaald en bepalen, als hij het niet zelf onmogelijk achtte zwarte mensen in alle opzichten als gelijken te beschouwen.

Het diepgewortelde racisme van de Amerikaanse cultuur lijkt verbonden te zijn met een meer algemeen diepgeworteld geweld in de Amerikaanse cultuur. De Verenigde Staten heeft een geschiedenis van huiselijk geweld: een geschiedenis, omdat geweld frequent is, omvangrijk, bijna alledaags in de Amerikaanse geschiedenis, vanaf het begin (de gewelddadige verovering van het land en uitroeiing van de indiaanse volkeren) tot vandaag (het aantal wapens in het land, het aantal schietpartijen), maar geen traditie, omdat het te divers, diffuus en spontaan is geweest en omdat de Verenigde Staten een opmerkelijk gebrek aan geheugen heeft wat geweld betreft.

Het geweld van de eerste Europese verovering en bezetting, en van de volgende Amerikaanse verovering van het westen in de negentiende eeuw is gerechtvaardigd door het geloof in Amerika’s zogeheten Manifeste bestemming. Naast de Amerikaanse droom of geloofsbelijdenis, lijkt dit geloof in een missie, een Manifeste bestemming een ander essentieel element te zijn van de Amerikaanse ideologie. Racisme, de overtuiging van de inferioriteit van andere mensen, de in de loop van deze Amerikaanse missie onderworpen mensen – Indianen, Afro-Amerikanen, Mexicanen en Haïtianen – was, en is nog steeds, onlosmakelijk deel van deze Amerikaanse ideologie.

In de twintigste eeuw, in de nasleep van de interventie van de Verenigde Staten in beide wereldoorlogen, is een bepaald type imperialisme deel geworden van de Amerikaanse ideologie. De Amerikaanse missie werd geglobaliseerd in een missie om de wereld te beschermen en te bevrijden voor democratie, maar ook deze twintigste-eeuwse en eenentwintigste-eeuwse versie van de Amerikaanse ideologie is gebaseerd op de overtuiging van de inferioriteit van de mensen die het object zijn van deze missie van bescherming en bevrijding.

De Amerikaanse ideologie is een specifieke vorm van de ideologie die de westerse koloniale expansie en imperialisme, de ideologie van de moderniteit rechtvaardigen. De moderniteit die, zoals Descartes zegt, streeft naar de beheersing van de natuur door het gebruik van de rede; een beheersing van de wereld en alles wat zich daarin bevindt door degenen die claimen de representanten te zijn van de rede, van beschaving, van progressie, van geschiedenis. De koloniale expansie was vanaf het begin gerechtvaardigd door een ideologie die het recht van de superieur claimde, want meer beschaafd, meer menselijke, westerse, witte christenen om de rest van de wereld te onderwerpen en te regeren, en zichzelf te verrijken.

De Amerikaanse ideologie is een vorm van de algemene, westerse ideologie van de moderniteit, maar zijn eigenaardigheden worden bepaald door de zeer bijzondere Amerikaanse situatie, die door sommigen wordt gekarakteriseerd als ‘intern kolonialisme’. Terwijl andere westerse bevoegdheden gedurende de koloniale en imperialistische periode hun koloniën hadden en anderen gebieden en mensen op een afstand onderwierpen, meestal heel ver weg, onderwierp de Verenigde Staten, als een kolonistenkolonie, mensen – autochtoon en geïmporteerd – en koloniale, plantage landbouw binnen zijn eigen grootstedelijk gebied; en terwijl voor alle andere westerse landen het proces van dekolonisatie een buitenlandse zaak was, was en is het voor de Verenigde Staten een binnenlandse aangelegenheid: de nog steeds gaande rassenoorlog die zich in de twintigste eeuw manifesteerde in de Grote migratie, de burgerrechtenbeweging en de massale gevangenschap van Afrikaanse Amerikanen. Dus, hoewel het geweld van de Amerikaanse cultuur en geschiedenis tot op zekere hoogte typisch is, is het ook nauw verbonden met het geweld van de westerse cultuur en geschiedenis in de moderniteit.

Deze westerse ideologie van de moderniteit zelf kan worden teruggeleid naar de Griekse, joodse en christelijke wortels van de westerse cultuur. In de Griekse cultuur – in de Historiën van Herodotus en in Aristoteles’ Politika bijvoorbeeld – en in joodse en christelijke cultuur – in Numeri 21:25-22:1 en Handelingen 8:26-40 bijvoorbeeld – vindt men dit sterke gevoel van de superioriteit en van de missie van de eigen cultuur.

Begrijpelijkerwijs kunnen deze gevoelens van superioriteit van de eigen groep, mensen, ras, beschaving, en deze vijandigheid en dit geweld ten aanzien van andere groepen, mensen, rassen en beschavingen een algemeen kenmerk zijn van alle menselijke groepen, mensen, rassen, beschavingen en hun ideologieën, maar dit kan ons niet ontslaan van de taak om de bijzonderheden te bestuderen van de ideologieën die op dit moment in de tijd proberen, redelijk succesvol, de wereld te regeren, ons te regeren.

Amen